ಇತಿಹಾಸ
ವಿಜಯನಗರದ ಕಥೆ
ನಿಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನ ಈ ಅವಶೇಷಗಳು ಇನ್ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದವು. ಅದು ಹೇಗೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು, ಹೇಗೆ ಬಿದ್ದಿತು ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಹೇಗೆ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿದೆ.
ಯುಗಗಳ ಮೂಲಕ ಕೆಳಗೆ ಸ್ಕ್ರಾಲ್ ಮಾಡಿ, ಅಥವಾ ಬೇಕಾದ ಯುಗಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೋಗಿ. ಪ್ರತಿ ಘಟನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಆ ಕಾಲದ, ಇಂದಿಗೂ ನೋಡಬಹುದಾದ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಕೊಂಡಿಗಳಿವೆ.
ಸಂಗಮ ವಂಶ
1336 ರಿಂದ 1485
ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಮನೆತನ ಅದನ್ನು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕರಿಂದ ನಗರದ ಸ್ಥಾಪನೆ
ಸಂಗಮ ಮನೆತನದ ಸಹೋದರರಾದ ಒಂದನೇ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕರಾಯ ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಡದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ, ಅಂದರೆ ವಿಜಯದ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಇದರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಿತ್ತು. ಅವರು ಬರುವ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ ಹಳೆಯದಾಗಿತ್ತು.
ದಿನಾಂಕ ಬರೆದಿರುವ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ
ಎರಡನೇ ಹರಿಹರನ ಮಂತ್ರಿ ಇರುಗಪ್ಪ ಕುಂಥುನಾಥನಿಗೆ ಜೈನ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಎತ್ತರದ ದೀಪಸ್ತಂಭದ ಮೇಲಿನ ಶಾಸನ ವರ್ಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ದಿನಾಂಕವಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
ಒಂದನೇ ದೇವರಾಯ ಸಿಂಹಾಸನವೇರುತ್ತಾನೆ
ರಾಜಕೇಂದ್ರದ ನಡುವೆ ಇರುವ ರಾಜಮನೆತನದ ಸ್ವಂತ ದೇವಾಲಯವಾದ ಹಜಾರ ರಾಮ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇವನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುದುರೆ, ಆನೆ ಮತ್ತು ನರ್ತಕಿಯರ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳಿವೆ.
ಬೆರಗಾದ ಪರ್ಷಿಯಾದ ರಾಯಭಾರಿ
ಪರ್ಷಿಯಾದ ರಾಯಭಾರಿ ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್ ಎರಡನೇ ದೇವರಾಯನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ನಗರವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳ ಸಾಲುಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪೇಟೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಎಲ್ಲೂ ನೋಡಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.
ಸಾಳುವ ವಂಶ
1485 ರಿಂದ ಸುಮಾರು 1505
ಒಬ್ಬ ಪ್ರಬಲ ಸೇನಾಪತಿ ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸಾಳುವ ನರಸಿಂಹನ ಆಳ್ವಿಕೆ
ಕೊನೆಯ ಸಂಗಮ ರಾಜರು ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಒಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಬಲ ಸೇನಾಪತಿ ಸಾಳುವ ನರಸಿಂಹ ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಒಂದೇ ಆಳ್ವಿಕೆಯಡಿ ತರುತ್ತಾನೆ.
ತುಳುವ ವಂಶ
ಸುಮಾರು 1505 ರಿಂದ 1570
ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಮತ್ತು ಅವನ ತಮ್ಮನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ವೈಭವದ ವರ್ಷಗಳು, ನಂತರ ಅದರ ಪತನ.
ಸುಮಾರು 1505
ತುಳುವ ಮನೆತನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ
ಸೇನಾಪತಿ ತುಳುವ ನರಸನಾಯಕನ ಮಗ ವೀರ ನರಸಿಂಹ ಸಿಂಹಾಸನವೇರುತ್ತಾನೆ. ನಗರದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆಳುವುದು ಇವನ ಮನೆತನವೇ.
ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ
ಅವನು 1529 ರವರೆಗೆ ಆಳುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ, ಕವಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನೆಂದು ಅವನನ್ನು ನೆನೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಠ್ಠಲ ದೇವಾಲಯದ ಬಹಳಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಅವನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ, ದೊಡ್ಡ ನರಸಿಂಹ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ್ದೂ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲೇ.
ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಗೆ ಹೊಸ ಮಂಟಪ
ತಾನು ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮುಂದೆ ಕಂಬಗಳ ಮಂಟಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಳಗಿನ ಗೋಪುರವೂ ಇದೇ ವರ್ಷದ್ದು, ಅದೂ ಅವನದೇ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.
ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ
ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಗಜಪತಿ ರಾಜರಿಂದ ಉದಯಗಿರಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ 1513 ರ ಶಾಸನ ಅವನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ, ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಪೇಟೆ ಬೀದಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.
ರಾಯಚೂರು ಯುದ್ಧ
ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಬಿಜಾಪುರದ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಆದಿಲ್ ಶಾಹನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ರಾಯಚೂರು ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ದೊಡ್ಡ ವಿಜಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
ಸುಮಾರು 1520
ಡೊಮಿಂಗೊ ಪಯಸ್ ಕಂಡ ಮಹಾನವಮಿ
ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರವಾಸಿ ಡೊಮಿಂಗೊ ಪಯಸ್ ನಗರವನ್ನೂ, ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯಿರುವ ಒಂಬತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳ ಮಹಾನವಮಿ ಉತ್ಸವವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ ಅದನ್ನು ರಾಜಕೇಂದ್ರದ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿನ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ.
ಅಣ್ಣನ ನಂತರ ಅಚ್ಯುತರಾಯ
ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವನ ತಮ್ಮ ಅಚ್ಯುತರಾಯ 1542 ರವರೆಗೆ ಆಳುತ್ತಾನೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಕೆಲಸ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
ಅಚ್ಯುತರಾಯ ದೇವಾಲಯ
ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತಂಗ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿಯ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪವಾದ ತಿರುವೆಂಗಳನಾಥನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ದೇವಾಲಯ ಏಳುತ್ತದೆ. ಉದ್ದವಾದ ಪೇಟೆ ಬೀದಿಯೊಂದು ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಜನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಯನ ಆಡಳಿತ
ಸದಾಶಿವರಾಯ ರಾಜನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಅಧಿಕಾರ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಅಳಿಯನಾದ ರಾಮರಾಯನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೇ ಅವನನ್ನು ಅಳಿಯ ರಾಮರಾಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ.
ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧ
ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ದಖನ್‌ನ ಸುಲ್ತಾನರು ಒಂದಾಗಿ ವಿಜಯನಗರದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ರಕ್ಕಸ-ತಂಗಡಿ ಯುದ್ಧ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಮರಾಯನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಗರದ ಲೂಟಿ
ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ನಗರವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿ ಸುಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಮತ್ತೆಂದೂ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನರಸಿಂಹ ಮೂರ್ತಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಮಲ ಮಹಲ್ ಮತ್ತು ಆನೆ ಲಾಯದಂತಹ ಕೆಲವು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಬಹುತೇಕ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ.
ಅರವೀಡು ವಂಶ
1570 ರಿಂದ 1600 ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ
ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ದೂರದ ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿಯಿಂದ.
ಪೆನುಗೊಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿ
ರಾಮರಾಯನ ತಮ್ಮ ತಿರುಮಲ ದೇವರಾಯ ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿ ಪೆನುಗೊಂಡೆಯಿಂದ ಆಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಅರವೀಡು ಮನೆತನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ 1600 ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಅದು ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಂತರ
1800 ರಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ
ಅವಶೇಷಗಳ ನಕ್ಷೆ ತಯಾರಾಗುತ್ತದೆ, ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು ತೆಗೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಉತ್ಖನನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಅವಶೇಷಗಳ ಮೊದಲ ನಕ್ಷೆ
ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಮತ್ತು ಸರ್ವೇಕ್ಷಕ ಕಾಲಿನ್ ಮೆಕೆಂಜಿ ಈ ತಾಣದ ಮೊದಲ ಸರ್ವೇ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯದ ಅರ್ಚಕರಿಂದ ಬಂದದ್ದು.
ಮೊದಲ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು
1855 ಮತ್ತು 1856 ರಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಗ್ರೀನ್‌ಲಾ ಮೇಣದ ಕಾಗದದ ನೆಗೆಟಿವ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅವಶೇಷಗಳ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ತೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ದುರಸ್ತಿಗೆ ಮೊದಲು ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಹಂಪಿ ಬಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
1970 ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯ
ಉತ್ಖನನ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಆರಂಭ
ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಮುಂದೆ ತೆರವು ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಕ್ಕ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಈಗ ಕಮಲಾಪುರದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿವೆ.
ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ
ಯುನೆಸ್ಕೊ ಹಂಪಿಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವೆಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ
ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಒಳಗೆ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ ಸೇತುವೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಯುನೆಸ್ಕೊ ಹಂಪಿಯನ್ನು ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇತುವೆಗಳ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಪಾಯದ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ
ಸೇತುವೆಯ ಕೆಲಸ ನಿಂತು, ತಾಣದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ನಂತರ ಯುನೆಸ್ಕೊ ಹಂಪಿಯನ್ನು ಅಪಾಯದ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆಯುತ್ತದೆ.
ನೀವೇ ಬಂದು ನೋಡಿ
ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಲೂ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಇನ್ನೂ ನಿಂತಿದೆ. ಸಿದ್ಧ ಮಾರ್ಗವೊಂದನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ, ಅಥವಾ ನೀವು ನೋಡಬೇಕೆಂದಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳ ಸುತ್ತ ದಿನದ ಯೋಜನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ.
ದಿನಾಂಕಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾತೃಗಳ ವಿವರ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ, ಯುನೆಸ್ಕೊ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಇತಿಹಾಸಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ. ಅವು ಒಪ್ಪದಿರುವಲ್ಲಿ "ಸುಮಾರು" ಅಥವಾ "ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ.